Een nieuw begin voor de techniek

(dit artikel verscheen in Cimedart - Tijdschrift voor Filosofie 45#1)

In de stad tjilpen smartphones als vogels om ons heen en bewegen we ons door een organisch geheel van gebouwen: veel technologie ervaren we als natuurlijk. Volgens kunstenaar en filosoof Koert van Mensvoort is de vergelijking tussen technologie en natuur meer dan alleen een goede metafoor. Techniek kan daadwerkelijk ‘natuurlijk’ worden. Is dit een utopie, of een bedreiging?

Van Mensvoort is oprichter van het Amsterdamse Next Nature Network en het Next Nature Lab van de Technische Universiteit Eindhoven. Hij predikt al zeker tien jaar zijn opvatting over de verhouding tussen technologie en natuur. In het recente essay ‘Pyramid of Technology: How Technology Becomes Nature in Seven Steps’ werkt hij de ontwikkeling van technologie naar natuur verder uit in een piramide die is geïnspireerd op de bekende piramide van Maslow (een indeling van menselijke behoeften: van lichamelijke behoeften aan de basis naar zelfontplooiing aan de top). Van Mensvoort gebruikt dezelfde structuur, maar richt zich op de manier waarop wij mensen verbonden zijn met techniek.

Onderaan de piramide staat de technologie die alleen nog bedacht is – denk aan de vliegende auto of tijdreizen. Langs de weg omhoog wordt technologie eerst operational, dan applied, vervolgens accepted en in de laatste drie stappen vital, invisible en uiteindelijk naturalized. De onderste stappen zijn makkelijk te volgen omdat deze de ontwikkeling van de technologie beschrijven zoals we die gewoonlijk zien: van verzonnen tot algemeen geaccepteerd. Volgens Van Mensvoort stoppen veel ontwikkelaars met innoveren zodra een bepaalde techniek algemeen geaccepteerd is. ‘Rather than realizing technology to its full potential, we settle for half-baked solutions. We dream of telepathy, but settle with the mobile phone. We dream of flying like a bird, but end up in a crowded airport.’ Als vernieuwers zich meer zouden richten op de bovenste lagen van de piramide zou er zo veel meer mogelijk zijn. ‘Then no longer technology is this artificial, alien, unnatural force, but rather it will be the celebrated materialization in the world of our human thinking and imagination.’Van Mensvoort houdt een pleidooivoor meer aandacht voor de top van de piramide, technologie als tweede natuur voor de mens om daarmee het onderste uit de (technologische) kan te halen. ‘This is not back to, but forward to nature!’ besluit hij enthousiast een recente TEDx Talk over dit onderwerp.

Sommige recente technologische ontwikkelingen kunnen wat mij betreft wel degelijk begrepen worden als ingegeven door een meer natuurlijke opvatting van technologie. Ik wil dit graag illustreren aan de hand van een recente ontwikkeling van Apple – dat het toegankelijk maken van (bestaande) technieken diep in het bedrijfs-DNA heeft zitten. Hoewel met dit voorbeeld zeker nog niet de top van Van Mensvoorts piramide bereikt is, toont het de ambitie om die top te bereiken.

Begin september kondigde Apple de zogenaamde Apple Watch aan, door het bedrijf zelf omschreven als ‘Our most personal device yet.’Persoonlijk, niet alleen omdat je het apparaat letterlijk aan je eigen lichaam bevestigt, maar omdat het met bepaalde functies wel heel dicht tegen het eigen zelf, het mens-zijn, aan komt. Naast de voor de hand liggende klok-, e-mail-, kaart- en telefoonfunctie introduceert Apple een nieuwe manier van communiceren: de mogelijkheid om het ritme van je eigen hartslag door te sturen naar iemand anders met een Apple Watch. Het horloge van de ander klopt mee op de pulsering van jouw hartslag; alsof je tegen elkaar in bed ligt. Dit is communicatie aan het begin van de 21ste eeuw! De ontwikkeling van vliegtuigen zorgde ervoor dat jij en je lover allebei aan de andere kant van de planeet zijn. Wat nu? Apple’s high-tech horloge zorgt ervoor dat jij toch zijn of haar hartslag kan voelen terwijl jij in je eentje vermoeid van een dag zakendoen in bed ligt in een hotelkamer in Hong Kong. Intiem, toch?

We droomden ervan altijd elkaars aanwezigheid te kunnen voelen, in plaats daarvan kregen we de onpersoonlijke tekstberichtjes doe bij Whatsapp horen. Nu ontwikkelt Apple de volgende stap op de piramide: technologie die het lichaam van de ander nog dichter bij brengt. Mocht het delen van je hartslag te intiem zijn: door op je eigen Apple Watch te tikken kun je het horloge van een contactpersoon tegen diens pols laten kloppen op het ritme dat jij tikt. Wereldwijd de aandacht vragen door iemand op z’n pols te tikken, net als vroeger, toen we nog naast elkaar moesten zitten om te communiceren.

Je zou je kunnen afvragen of het delen van je hartslag of iemand op de pols tikken daadwerkelijk communicatie is, maar als je communicatie beschouwt als ‘iets’ delen (een moment?), dan is het voelen van elkaars hartslag of elkaar (technologisch bemiddeld) aanraken een heel primaire vorm van communicatie: misschien wel de meest primaire.

Next Nature-technologie is volgens Van Mensvoort technologie die zo complex, alomtegenwoordig en zelfstandig is geworden dat ze het beste beschouwd kan worden als een (tweede) natuur. Recente ontwikkelingen zoals het voorbeeld van Apple laten zien dat de ontwikkelaars van technologie een natuurlijke status wel degelijk ambiëren. Pas wanneer de technologie natuurlijk wordt kan ze tot haar volledige potentie komen.

Hier is het nodig om een opmerking te maken over de risico’s. Van Mensvoort stelt dat technologieën op de hogere niveaus niet alleen op positieve wijze krachtiger en effectiever kunnen zijn, doordat ze deel zijn van onze ‘menselijke identiteit en opereren op een onderbewust niveau’, maar juist hierdoor ook potentieel gevaarlijker zijn. Een van de voorbeelden die hij geeft is de klok, die volgens Van Mensvoort helemaal bovenaan de piramide staat. ‘This [invention] helped us to schedule meetings with great precision, but it also conditioned us to live with the clock and stick to exact units of work and leisure, which may have resulted in more stress and a detachment from the here and now.’ Een actueel voorbeeld is sociale media. Een handige technologie, die waarschijnlijk vanwege de alomtegenwoordigheid hoog op de piramide staat, maar met grote risico’s op het gebied van privacy en een veranderd zelfbeeld door de constante spiegeling met anderen.

Van Mensvoort stelt hierom dat we kritisch moeten zijn welke technologieën we door ontwikkelen tot de top van de piramide. Dit behelst een vorm van permanente reflectie op de technologie die we ontwikkelen, waarbij de piramide een gids of richtlijn kan zijn. ‘We can ask questions like: Does this technology have the potential to rise to the top? What actions will have to be taken to get it there? How will it mature? How will it empower us? How will it extend our senses? How will it resonate with our intuitions? How will it transform us? Will it benefit humanity as a whole? What are the risks? What can we win, what might we loose? What dreams will it realize?’ Een ontwikkeling als de Apple Watch, die zo zichtbaar een gooi doet naar de top van de piramide vraagt ernaar op deze manier ondervraagd te worden.

Het klinkt wat paradoxaal: de natuurlijke status is het hoogst haalbare voor de techniek, en die status is meteen haar grootste gevaar. Immers, het bepaalt ons op een onderbewust en fundamenteel niveau. Maar alleen als we dit werkzame proces doorzien kunnen we er naar handelen. Een op de natuur geïnspireerde opvatting van technologie is meer dan alleen een mooie metafoor of een beeld van de toekomst: het kan nu al daadwerkelijk helpen onze huidige omgang met techniek beter te begrijpen en de huidige en komende technologie daarnaar te vormen.